Vooruitgang in kankeronderzoek verloopt zelden in een rechte lijn. Nieuwe inzichten beginnen vaak met vragen die nog geen duidelijke richting hebben. Vragen die voortkomen uit nieuwsgierigheid. Voor Oncode-onderzoeker Reuven Agami van het Nederlands Kanker Instituut is die nieuwsgierigheid een drijvende kracht.

Die nieuwsgierigheid groeide uit tot een internationaal project dat verder gaat dan één lab of land. Op 4 maart 2026 maakte Cancer Grand Challenges vijf nieuwe onderzoeksteams bekend die zich richten op complexe vraagstukken binnen kankeronderzoek. Uit honderden voorstellen werden teams geselecteerd voor een gezamenlijke investering tot 125 miljoen dollar, gericht op onderzoek dat geen enkele instelling alleen kan uitvoeren.

Een van deze teams is ILLUMINE, onder leiding van Agami. In het team werken ook Oncode-onderzoekers Sebastiaan van Heesch van het Prinses Máxima Centrum als co-onderzoeker en Ton Schumacher van het Nederlands Kanker Instituut als collaborator. Van Heesch brengt expertise in het bestuderen van zeer kleine eiwitten, terwijl Schumacher werkt aan de ontwikkeling van nieuwe immunotherapieën.

Samen richt het team zich op een lastig toegankelijk gebied binnen de kankerbiologie. Het dark proteome bestaat uit eiwitten die door kankercellen worden geproduceerd, maar grotendeels buiten beeld blijven met de huidige analysemethoden. Het project vertelt niet alleen het verhaal van een internationale toekenning, maar ook van een onderzoekslijn die begon met fundamentele observaties.

De oproep die alles veranderde

Agami herinnert zich het moment nog goed. Niet zozeer het telefoontje zelf, maar de e-mail die eraan voorafging. “Ze bellen je niet zomaar,” zegt hij. “Je krijgt eerst een bericht dat ze gaan bellen.” De mail kwam laat in de ochtend. Over twee uur zou er gebeld worden. Zonder verdere uitleg. “Dat is zenuwslopend,” zegt hij. “Het gaat niet alleen om mij. Het gaat om een grote groep mensen, veel inzet en verantwoordelijkheid. Dat voel je.” Toen het telefoontje kwam, wachtten collega’s al op nieuws. Toen de beslissing werd bevestigd, maakte opluchting plaats voor het besef dat het idee nu werkelijkheid werd en dat daar verantwoordelijkheid bij hoort.

Van observatie naar internationaal programma

Voor Agami begon het verhaal van ILLUMINE niet met een subsidieaanvraag, maar jaren eerder. Rond 2016 onderzocht zijn groep hoe kankercellen reageren op stress, bijvoorbeeld bij gebrek aan voedingsstoffen of tijdens een aanval van het immuunsysteem. Gezonde cellen vertragen in zo’n situatie en beperken de productie van eiwitten. Kankercellen doen dat niet. “Zolang ze iets kunnen produceren, gaan ze door,” zegt Agami. “Maar de kwaliteit van wat ze maken neemt sterk af.”

Toen de onderzoekers gingen kijken naar fouten in eiwitten, vonden ze niet alleen afwijkingen, maar ook patronen. Kankercellen produceren afwijkende eiwitten, zoals fragmenten, specifieke mutanten en zeer kleine peptiden. Deze zijn niet direct te voorspellen op basis van DNA of RNA en bleven daardoor lange tijd buiten beeld. 

Deze verborgen laag wordt het dark proteome genoemd. “Decennialang hebben we alleen het topje van de ijsberg bestudeerd,” zegt Agami. “Een groot deel van wat cellen produceren bleef buiten zicht.” Nieuwe technologie maakt het nu mogelijk om dit verborgen deel te onderzoeken. Kanker lijkt hier actief gebruik van te maken.

Waarom het dark proteome belangrijk is

De gevolgen van deze ontdekking zijn groot. Veel van deze eiwitten komen alleen voor in kankercellen en niet in gezond weefsel. Sommige verschijnen op het oppervlak van tumorcellen en kunnen door het immuunsysteem worden herkend. Andere worden afgegeven in de tumoromgeving en kunnen daar invloed uitoefenen.

ILLUMINE wil deze eiwitten systematisch in kaart brengen in moeilijk behandelbare kankersoorten, zoals alvleesklierkanker, kinderkanker in de hersenen, eierstokkanker en longkanker. De aanpak bestaat uit twee sporen. Enerzijds onderzoekt het team of deze eiwitten nieuwe aangrijpingspunten kunnen zijn voor immunotherapie. Anderzijds bestuderen zij de mechanismen achter de productie van deze eiwitten, als basis voor toekomstige behandelingen. “Het is niet genoeg om alleen klinische studies te doen,” zegt Agami. “Je moet nieuwe mechanismen ontdekken die kunnen leiden tot nieuwe behandelingen. Je weet niet vooraf of het werkt, maar dit is de manier om echte doorbraken te realiseren.”

Een internationaal samenwerkingsverband

De omvang van het project vraagt om een internationale aanpak. Onderzoekers uit Europa, de Verenigde Staten en Israël bundelen expertise op het gebied van proteomics, immunologie, klinische oncologie en datawetenschap. Monsters en data worden gedeeld over landsgrenzen heen, wat vraagt om goede infrastructuur en afstemming.

Voor Agami betekent dit een nieuwe fase. Hij coördineert nu een internationaal consortium, met ondersteuning vanuit het Nederlands Kanker Instituut en ingebed binnen Oncode Institute. “Vijfentwintig jaar werkte ik aan mijn eigen onderzoekslijn,” zegt hij. “Nu stuur ik iets aan dat veel groter is.” Het Nederlands Kanker Instituut ondersteunt dit met projectmanagement en organisatie. Deze zomer komt het team voor het eerst samen in Amsterdam voor een gezamenlijke start.

Dicht bij de patiënt

Ondanks de schaal blijft het werk persoonlijk. Agami fietst dagelijks naar het instituut, parkeert bij het ziekenhuis en loopt door de gangen. “Je ziet de patiënten,” zegt hij. “Dan denk je, misschien helpt wat we hier doen ooit.”

Hij doet geen beloftes over snelle oplossingen. De weg van ontdekking naar toepassing is lang. Voor hem telt de richting. Door te onderzoeken wat kanker verbergt, ontstaat een nieuwe manier om de ziekte te begrijpen.

“Als dit werk over vijf of tien jaar verandert hoe we naar kanker kijken,” zegt Agami, “en anderen nieuwe manieren geeft om het te bestrijden, dan heeft het gedaan wat het moest doen.”