Hormoontherapie werkt goed voor veel patiënten met borstkanker. Toch ontstaat na verloop van tijd vaak resistentie. Onderzoekers onder leiding van Oncode onderzoeker Wilbert Zwart van het Nederlands Kanker Instituut hebben, samen met onderzoekers van de Universiteit van Genua, een manier gevonden om de effectiviteit van hormoontherapie te verlengen met een veilige, goedkope en veelgebruikte groep medicijnen: corticosteroïden. De resultaten verschijnen vandaag in Nature en vormen de basis voor een klinische studie bij patiënten met uitgezaaide borstkanker die in 2026 van start gaat.
Herstel van gevoeligheid voor hormoontherapie
Elk jaar overlijden meer dan 3.000 vrouwen in Nederland aan borstkanker. De meeste patiënten hebben hormoongevoelige tumoren en reageren in eerste instantie goed op hormoontherapie, die de tumorgroei remt. Na verloop van tijd ontstaat echter resistentie en stappen patiënten vaak over op intensievere behandelingen zoals chemotherapie.
Recent onderzoek van Irene Caffa en Alessio Nencioni van de Universiteit van Genua en het San Martino-ziekenhuis liet zien dat een zeer caloriearm dieet de respons op hormoontherapie kan verbeteren. Daarmee kan de overstap naar intensievere behandelingen mogelijk worden uitgesteld of voorkomen. Zulke diëten, soms beperkt tot 300 tot 600 calorieën per dag, zijn echter moeilijk vol te houden en brengen gezondheidsrisico’s met zich mee.
“Deze aanpak is interessant, maar voor veel patiënten niet haalbaar, zeker wanneer zij ziek zijn,” zegt Oncode-onderzoeker Nuno Padrão, promovendus aan het Nederlands Kanker Instituut. “Mijn oma kreeg een paar jaar eerder borstkanker en ik realiseerde me hoe moeilijk het voor haar zou zijn geweest om zo’n streng dieet te volgen. Het zou mooi zijn als we patiënten zoals zij op een betere manier kunnen helpen.”
Een sleutelrol voor het stresshormoon
Vanuit deze observaties namen Padrão en zijn groepsleider, Oncode Investigator Wilbert Zwart, contact op met het Italiaanse team. Samen startten zij een gezamenlijk onderzoek. In experimenten met cellen, muizen en patiëntmateriaal ontdekten de onderzoekers dat cortisol, een hormoon dat vrijkomt bij fysieke of psychologische stress, waaronder een zeer lage calorie-inname, een belangrijke rol speelt.
“We zagen dat de cortisolspiegels sterk stegen in het bloed van patiënten en muizen wanneer zij zeer weinig calorieën binnenkregen,” zegt Zwart. “Dit hormoon kan tumorcellen binnendringen en hun groei vertragen. Toen we kankercellen zo aanpasten dat ze niet meer reageerden op cortisol, verdween het positieve effect van het dieet op de respons op hormoontherapie. Toen wisten we dat we iets belangrijks op het spoor waren.”
Betaalbaar en breed toegepast
Vervolgonderzoek liet zien dat corticosteroïden, waaronder cortisol, de gevoeligheid voor hormoontherapie bij muizen kunnen herstellen. De behandeling bootst het effect van een streng dieet na, zonder dat caloriebeperking nodig is. “Deze resultaten laten zien dat we mogelijk een nieuwe toepassing hebben gevonden voor een veelgebruikt en goedkoop medicijn, dat intensievere en duurdere behandelingen kan vervangen of uitstellen,” zegt Zwart.
Klinische studie: Demeter
Dankzij de nauwe samenwerking tussen zorg en onderzoek binnen het Nederlands Kanker Instituut kon Zwart direct klinische collega’s betrekken om de bevindingen te vertalen naar een studie met patiënten. De Demeter fase 2-studie, ondersteund door Oncode Institute, start in 2026. Patiënten met uitgezaaide, hormoongevoelige borstkanker die niet meer reageren op hormoontherapie krijgen corticosteroïden naast hun bestaande behandeling.
“Het zou voor deze patiënten een grote stap zijn als we de inzet van chemotherapie veilig kunnen uitstellen door de gevoeligheid voor hormoontherapie te herstellen,” zegt medisch oncoloog Vincent Dezentjé, die de studie leidt. “Deze patiënten hebben uitgezaaide ziekte en worden zwaar belast door intensieve behandelingen zoals chemotherapie. Het zou veel betekenen als een corticosteroïd hen in staat stelt langer baat te houden bij een mildere behandeling zoals hormoontherapie. Idealiter draagt dat ook bij aan een langere levensduur en een betere kwaliteit van leven.”
Impact en vervolgstappen
“Deze studie laat zien dat er mogelijk een eenvoudige, veilige en kosteneffectieve manier is om de werking van hormoontherapie bij borstkanker te verlengen,” zegt Wilbert Zwart. “Zonder Oncode Institute was deze studie en de snelle vertaling naar de kliniek niet mogelijk geweest. Dankzij het CPoC-programma konden we deze ontdekking snel omzetten in een klinische studie, met als doel betere behandelopties te ontwikkelen met bestaande, betaalbare medicijnen.”
Als deze aanpak werkt, kan dat de uitkomsten en kwaliteit van leven van patiënten met uitgezaaide borstkanker verbeteren, terwijl een bestaand medicijn een nieuwe toepassing krijgt.
Cover foto © Nederlands Kanker Instituut.